Ali Rıza Bey, Babıâli yetiştirmelerinden bir mülkiye memuru idi. Otuz yaşına kadar Dahiliye kalemlerinden birinde çalışmıştı.
Belki ölünceye kadar da orada kalacaktı. Fakat kızkardeşiyle annesinin iki ay ara ile ölmesi onu birdenbire İstanbul’dan soğutmuştu. Suriye’de bir kaza kaymakamlığı alarak gurbete çıkmasına sebep olmuştu.
Ekseri tecrübesiz hastalar gibi sanmıştı ki insanın ıstırapları yattığı yataktan, etrafındaki eşyadan gelir ve yer değiştirmek, onlardan kurtulmak için en iyi çaredir.
Ali Rıza Bey, o zamandan sonra bir daha İstanbul’a dönmemiş, yirmi beş sene muhtelif memuriyetlerle Anadolu’da dolaşmıştı.
Çok malumatlı, çalışkan bir adamdı. Fakat ne malumatı, ne de çalışkanlığı işe yarar cinsten değildi.
Arabi ve Farisi'den başka İngilizce ve Fransızca’yı da bilirdi. Gençliğinde edebiyatla uğraşmış, mecmualarda takma isimle oldukça düzgün gazeller neşretmişti. Sonra felsefe ve tarihi de merak etmişti. Sade boş zamanlarını değil, biraz da iş zamanlarını kitap okumakla geçirirdi. Bu, onun uzun memurluk hayatında, devlet hâzinesinden çaldığı yegâne şeydi.
Titiz denecek kadar temiz, gülünç denecek kadar nazik ve mahcup bir adamdı. Hak yemek, kanuna aykırı bir şey yapmak, kalp kırmak korkusuyla bir türlü iş göremezdi.
İsterdi ki elinden çıkacak iş, sadece kanuna değil, teamüle, insanlık ve nezaket kaidelerine de uygun, yani dört başı mamur olsun...
Ondan bahsedenler: “İyi adam... Peygamber gibi adam... Elini öp... Dua ettir... İlimden bahsettir... Şiir okut... Ne yaparsan yap... Fakat iş isteme,” derlerdi.
Evlendiği zaman kırkına yaklaşıyordu. Bir aile kurmak onun gözünde yeni bir devlet kurmak kadar ehemmiyetli bir işti. Bunun için belki de hiç evlenmeyecekti; fakat yakın bir arkadaşı bir gece, akrabasından bir kızı teklif etmiş. Ali Rıza Bey de “hayır” demeye utandığı için “pekâlâ” diye cevap vermişti.
Karısı, talihine, pek ağırbaşlı ve temiz bir kadın çıkmıştı. Yirmi yaşında olduğunu temin etmelerine rağmen ferah ferah yirmi beş vardı. Ali Rıza Bey, nüfus işlerinde -devletin başka hiçbir şubesinde gösteremediği- bir faaliyet gösterdi. Yedi sene içinde birbiri ardı sıra dört çocuğu dünyaya geldi. Nihayet dört senelik bir dinlenme müddetinden sonra da -elli yaşına girdiği gün- son bir kızla çocuklarının sayısı beşi buldu.
Bazı boş vakitlerinde hâlâ kıtalar, gazeller yazan Ali Rıza Bey’in sevdiği bir teşbihi vardı: Vakaları coşkun bir sesle, kendini uzaktan bu seli seyreden bir insana benzetirdi. Büyüyecek bir memur olmasına rağmen hiçbir zaman bu sele katılmayacak, hayatta daima bir seyirci mevkiinde kalacaktı... Fakat onun kanaatince bu seli ezeli yatağından çevirmeye çalışmak boş bir emekti. Bu, böyle gelmiş, böyle gidecekti.
Ancak, birbiri ardı sıra gelen bu beş çocuk, Ali Rıza Bey’i bu vaziyeti değiştirmeye mecbur etti. Büyütülecek beş çocuğu olan bir adam, hayata karşı bir kayıtsız seyirci mevkiinde kalamazdı. O zamandan itibaren eski gevşek ve emelsiz memur gitti, yerine çocukları için her fedakârlığı göze almış bir gayretli aile babası çıktı.
Çocukları için geceli, gündüzlü didinmek onu yormuyor, bilakis mesut ediyordu. Yalnız bir düşüncesi vardı: Acaba fazla geç kalmamış mıydı?
Bazı yorgun ve bedbin saatlerinde bu düşünce, onu biraz rahatsız ederdi. Fakat bu fikir üstünde fazla durmaz:
— Kuvvetli bir vücudum var... Bir kaza ölümüne uğramazsam daha ferah ferah yirmi sene yaşar ve çalışırım, diye kendini teselli ederdi.
Bu yirmi sene, son derece geniş tutulmuş bir hesaptı. Pek sıkıya gelirse bunun yarısı kadar bir zaman da ona yetebilirdi. Gerçi son numara çocuğu olan Ayşe çok vakitsiz gelmişti. Fakat bunda o kadar korkulacak bir şey yoktu. İcap ederse, ona ait olan vazifelerini büyüklerine de bırakabilir, gözü arkada kalmazdı. Elverir ki onlar düşündüğü gibi yetişmiş olsunlar...
Fakat hiç akla gelmeyen bir vaka, Ali Rıza Bey’in bu hesaplarını altüst etmiş, onu elli beş yaşında devlet memuriyetinden çekilmeye mecbur bırakmıştı.
O zaman, Trabzon sancaklarından birinde mutasarrıftı. Bir gün bir kadın kaçırma vakası olmuş, kadının kocası ile onu kaçırmaya kalkan adam bıçakla birbirini yaralamışlardı.
Koca, arkasız bir çiftçi; öteki bütün kasaba halkının tuttuğu bir eşraf oğlu idi. Onun için asıl kabahatlinin kollarını sallaya sallaya ortada dolaşmasına göz yummak ve namusuna kastedilen adamı -göğsündeki yaralarıyla- hapse atmak lazım geldi. Etliye, sütlüye karışmamayı öteden beri meslek edinen Ali Rıza Bey, bu meselede ateş kesilmiş, kendini attırıncaya kadar uğraşmıştı. Ne yapsın? Bu, bir hak, bir vicdan ve namus işi idi. Vazifesini yapmakta kusur ederse Allah onu çocuklarında cezalandırırdı.
Ali Rıza Bey, İstanbul’da bir zaman işsiz gezdi. Hazır parası yoktu. Beş çocuk babası bir mutasarrıf ne artırmış olabilirdi? Bereket versin Bağlarbaşı’nda babadan kalma eski bir evi vardı. Karısının birkaç parça mücevherlerini satarak onu tamir ettirdi ve çocuklarını barındırdı.
Ali Rıza Bey, yeniden bir memuriyet almak için Babıâli koridorlarında dolaşmaya başlamıştı. Bir gün Dahiliye Nâzırı’nın odasından çıkan uzun boylu bir genç yaklaştı, öpmek için eline sarılarak:
— Beni tanımadınız mi hocam? Eski talebeniz Muzaffer, dedi.
Ali Rıza Bey, dikkatle bakınca onu hatırladı: Bir tarihte vilayetlerden birinin idaresinde, beş altı ay, hasta bir tarih hocasına vekâlet etmişti. Bu Muzaffer o zaman mektepte talebeydi. Çok zeki ve çalışkan bir çocuk olduğu için Ali Rıza Bey’de iyi bir tesir bırakmıştı. Serbest bir tavırla Dahiliye Nâzırı’nın yanından çıkmasına, koridorlarda yürekli yürekli gülüp söylemesine bakılırsa bu genç, herhalde çok ilerlemişti. Biraz sonra Ali Rıza Bey bu tahmininde aldanmadığını gördü.
Muzaffer, iki büyük şirkete meclis-i idare azası ve “Altın Yaprak Anonim Şirketi”nin umumi müdürü idi. Eski hocasının vaziyetini öğrenince ona bir teklifte bulundu. Bu yaştan sonra tekrar gurbete çıkması doğru değildi. Bilhassa Mısır ve İngiltere ile iş yapan şirketin Arapça ve İngilizce bilen bir memura ihtiyacı vardı. Hocasının ne kıymetli bir insan olduğunu biliyordu. Eğer o isterse, devletten alacağı parayı, hatta daha fazlasını, şirketten de alabilirdi. Ali Rıza Bey, bu teklifi büyük bir sevinçle kabul etti. Şirket, ona devletten alacağının fazlasını değil, eksiğini de verse öpüp başına koyacaktı.
Artık İstanbul’dan çıkmayı istemiyordu. Çocukları büyümüştü. Onları eskisi gibi peşine takıp memleket memleket gezdiremezdi.
Eski mutasarrıf, beş seneden beri “Altın Yaprak Anonim Şirketi"nin en iyi memuru olmuştu. Sabahtan geceye kadar durmadan çalışıyor, üç kişi kadar iş çıkarıyordu. Bunun başlıca iki sebebi vardı: Birincisi Muzaffer’i yaptığı iyiliğe pişman etmemek, ikincisi gördüğü işin tercümeden, “zevalsiz bir elçilikten” ibaret olması, kelimelerden başka kimsenin hakkını tehlikeye düşürmemesi...